Таяу Шығыс, Африка және Орталық Азияда су тапшылығы жыл сайын ушығып келеді. Қазірдің өзінде өзен ағысын өзгертетін ірі гидротехникалық жобалар көбейіп, көрші елдердің арасындағы келіссөзді қиындатып отыр.
Бұл туралы Todayinfo порталы хабарлайды.
Мұның салқыны Қазақстанға да жанама әсер етуі мүмкін: Орталық Азиядағы су теңгерімі бұзылса, аймақтағы ауыл шаруашылығы, азық-түлік бағасы мен көші-қон үрдістері құбылып шыға келеді.
Әмударияға қысым: Ауғанстандағы «Көш-Тепа» жобасы
Ауғанстанда тәлібтер «Көш-Тепа» су қоймасын салып жатыр. Мамандардың айтуынша, жоба толық іске қосылғанда Әмудария суының төрттен бір бөлігі, кей деректе тіпті үштен біріне дейінгі үлесі осы бағытқа бұрылуы ықтимал.
Бұл өзгеріс Әмударияға тәуелді өңірлер үшін қатерді арттырады. Орталық Азиядағы су тапшылығы күшейіп, егін суару, экожүйе және өзен бойындағы тіршілікке салмақ түсуі мүмкін.
Аймақтағы климаттың жылынуы, буланудың көбеюі және су инфрақұрылымының тозуы сияқты факторлар бар кезде, бір өзеннен үлкен көлемде су алу тапшылықты одан сайын тереңдетеді.
Иран мен Ирак: көл тартылып, өзен деңгейі төмендеп жатыр
Иранда су дағдарысы ашық байқалады. Таяу Шығыстағы ең ірі көлдердің бірі саналатын Урмия көлі қатты тартылып, көптеген су қоймаларының деңгейі төмендеген, кейбірі мүлде құрғап қалған деген мәлімет айтылады.
Тегеранның өзінде су жетіспеушілігі сезіледі. Тіпті ел басшылығы астананы көшіру жөнінде ой қозғап отырғаны да қоғамда талқылануда.
Иракта да жағдай күрделі. Бұрын «Қосөзен аймағы» деп сипатталған елде Тигр мен Евфрат суы азайып, ауыл шаруашылығы мен тұрмыстық суғаруға қысым күшейген.
Ирак көп жағдайда Түркия бастауындағы су көздеріне тәуелді. Су деңгейінің төмендеуіне жаһандық жылыну, су жүйелерінің ескіруі, су пайдаланудың өсуі және өңірдегі өзара тәуелділік сияқты себептер қатар әсер етіп отыр.
Осы тұста Бағдат Анкараға прагматикалық ұсыныс жасады: мұнайдан түсетін табыстың бір бөлігі есебінен Түркиядағы және Ирак аумағындағы гидротехникалық жобаларды қаржыландыру. Есесіне Түркия тарапынан су беруді тұрақтандыру қарастырылады.
Жақында Түркия мен Ирак бірнеше су қоймасын салу және суару жүйелерін жаңғырту туралы келісімге келгені айтылады. Жоба құны бірнеше млрд доллар болуы мүмкін, ал қаржыландыру үшін Ирак арнайы қор құруды жоспарлайды: шикі мұнай сатылымынан түскен кірістің бір бөлігі сол қорға түсіп, жұмыстар мен мамандар шығыны соның есебінен өтелмек.
Бұл дағдарыстың салдары Сирияға да тиеді. Евфрат өзені Сирия аумағынан ағып өтетіндіктен, кез келген су режимінің өзгерісі төменгі ағысқа бірден әсер етеді.
Африка: Ніл үшін бәсеке және жаңа тәуекелдер
Африкада су мәселесі тіпті өткір. Ніл жағалауы елдері үшін бұл өзен – тіршіліктің негізі. Сондықтан «өмір өзені» үшін талас-тартыс күшейіп келеді.
Эфиопия 2011 жылы Көк Ніл бойында ірі су қоймасы мен гидроэлектр станциясының құрылысын бастап, жобасын «Эфиопияның ұлы жаңғыруы» деп атады. Судан мен Мысыр бұған қарсы болды: әсіресе Мысыр Ніл суына қатты тәуелді, сондықтан су қоймасын толтыру тәртібі мен көлемі көршілермен нақты келісім арқылы бекітілуі қажет деген ұстанымды алға тартты.
Ұзақ келіссөздерге қарамастан, су қоймасы 2025 жылдың күзінде іске қосылғаны айтылды. Эфиопия бұл арқылы электр тапшылығын азайтуды көздейді: елде шамамен 130 млн халық болса, соның ондаған миллионы тұрақты жарыққа қол жеткізе алмай отырғаны жиі айтылады.
Мысырда бұл жобаға күш қолдану керек дейтін саясаткерлердің де бары белгілі, бірақ қазіргі бағыт – дипломатиялық арнада шешім іздеу.
Қазақстанға қандай сабақ?
Бұл үрдістер әлем бойынша судың стратегиялық ресурсқа айналып бара жатқанын көрсетеді. Ал Орталық Азиядағы су тапшылығы күшейсе, Қазақстанға да жанама салдар келуі ықтимал: өңірлік тұрақтылық, трансшекаралық өзендер жөніндегі келісімдер және азық-түлік қауіпсіздігі күн тәртібінде қала береді.
Су үнемдеу технологияларын енгізу, су инфрақұрылымын жаңарту және көрші елдермен ашық дерекке негізделген су дипломатиясы – дағдарыс тереңдемей тұрғанда жасалатын негізгі қадамдардың бірі.
