Қазақстан дезинфекциялаушылар одағының өкілдері Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназароваға ашық хат жолдады. Бизнес мүдделер қақтығысы барын айтып, ШЖҚ РМК «Ұлттық сараптама орталығы» (ҰСО) мемлекеттік кәсіпорнын профилактикалық дезинфекцияның коммерциялық нарығынан шығаруды талап етеді, деп хабарлайды Todayinfo ақпарат агенттігі.
Өтініш авторларының айтуынша, ҰСО санитарлық-эпидемиологиялық бақылау жүйесіне кіре отырып, сонымен бірге ақылы қызметтер – дезинфекция, дезинсекция, дератизация және зертханалық зерттеулер көрсетеді. Кәсіпкерлер бұл жағдайда мемлекеттің әрі реттеуші, әрі нарық қатысушысы ретінде әрекет ететінін атап өтеді.
Бұған дейін Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (БҚДА) ҰСО-ға жарғысынан коммерциялық қызметтерді алып тастау туралы нұсқама берген болатын. Мәселе соттарда қаралды, алайда Жоғарғы Сот 2025 жылдың басында лицензияланған ұйымдар санының жеткіліксіздігіне сілтеме жасап, шешімдердің күшін жойды.
«Бизнес тұрғысынан бұл өте түсінікті: мемлекет саланы бақылайды және сонымен қатар осы салада жеке бизнеске табыс табуға мүмкіндік бермей, өзі табыс табады. Мұны «халық мүддесі» деп қанша түсіндірсе де болады, бірақ кәсіпкерлер басқаны – теңсіздікті көреді. Қоғам да мұны түсіне бастады. Жеке сектордан ережелерді сақтауды талап ете отырып, квазимемлекеттік кәсіпорынға осы нарықты өзіне алу құқығын қалдыруға болмайды. Құқықтық мемлекетте бұлай болмауы керек. Бизнеске қатаң талаптар қойылады. Бірақ мемлекеттік қатысушы әдепкі бойынша артықшылық алады», — делінген кәсіпкерлердің өтінішінде.
Кәсіпкерлердің көптеген өтініштеріне және квазимемлекеттік кәсіпорынның осы нарықтағы үстемдік ету фактілеріне қарамастан, Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі ешқандай елеулі шара қолданбады. Монополияға қарсы орган мұндай шешімдер бәсекелестік жағдайына теріс әсер етеді деп есептеуге негіз болса, сот актілеріне наразылық енгізу мәселесі бойынша прокуратура органдарына жүгінуге құқылы.
Сонымен қатар, нарықтағы жағдай өзгерді. Одақ деректері бойынша, қазір елде дезинфекция, дезинсекция және дератизация саласында қызметін жүзеге асыратын 300-ге жуық лицензияланған жеке компания жұмыс істейді. Яғни, нарық қалыптасты, бірақ мемлекет әкімшілік және инфрақұрылымдық артықшылықтарды пайдалана отырып, осы нарықта үстемдік етуді жалғастыруда, ал БҚДА бұған ешқандай шара қолданбайды.
Нәтижесінде, мемлекет бір мезгілде реттеуші, бақылаушы және нарық қатысушысы рөлінде әрекет ететін жағдай қалыптасуда. Кәсіпкерлік қауымдастық профилактикалық дезинфекция, дезинсекция және дератизация қызметтері нарығының жағдайына қайта талдау жүргізуді, сондай-ақ бәсекелестік ортаны дамыту қағидаттарына сәйкес экономиканың осы секторында квазимемлекеттік субъектілердің қатысуын шектеу бойынша шаралар қабылдауды талап етеді.
ҰСО-ның шамамен 11 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқанын және ол бүкіл ел бойынша дезинфекцияға арналған айтарлықтай көп келісімшарттарды алатынын анықтадық. Ұйымның есебінде мыңнан астам мемлекеттік келісімшарт бар, олар түрлі қызметтерге: дезинфекциядан бастап, зертханалық зерттеулерге, ұйым қызметкерлерін медициналық тексеруге және өзге де ақылы қызметтерге арналған.
Мысалы, 2026 жылы компания Шығыс Қазақстан облысында (1,1 млрд теңге, оның ішінде нақты дезинфекцияға 182 млн теңге жұмсауды жоспарлап отыр), Қарағанды облысында (жалпы 1,4 млрд және дезинфекцияға 90 млн теңге) және Алматыда (барлығы 1,5 млрд және нақты дезинфекция қызметтеріне 226 млн теңге) бірнеше ірі мемлекеттік келісімшарт жасасты.
