Қоғам белгендісі Бостандық Құсбайұлы facebook парақшасында Қазақстанның бес жылдағы болашағын, дамуын адамның даму сатысымен қатар параллель жасай отырып, Қазақстанның тағдырын айқындайтын кезең жайлы жазба жариялады, деп жазады Todayinfo.kz ақпарат порталы.
Қазақстанның алдағы онжылдығына қатысты әдетте макрокөрсеткіштер айтылады: ЖІӨ өсімі, экспорт құрылымы, Ұлттық қордан бөлінетін қаржы көлемі. Бірақ мемлекеттің дамуы тек экономикамен шектелмейді. Елдің қазіргі жағдайын түсіну үшін оны ұзақ уақыт бойы өзгерістерді кейінге ысырып жүрген, «дұрыс өмірді кейін бастаймын» деп келіп, бір күні «кейінге» қалған уақыт азайғанын түсінген адаммен салыстыруға болады.
Автордың айтуынша, бұл — өмірінде талай нәрсені шегере жүріп, кенеттен уақыттың өтіп бара жатқанын аңғарған адамға ұқсайды. Қазақстан дәл осындай кезеңге келді.
Экономикалық модельдің тозуы және өсу көздерінің таусылуы
Қазақстанның ұзақ жылдар бойғы дамуы табиғи ресурстар мен ренталық табысқа сүйенді. Бүгінде бұл модель тиімділігін жоғалта бастады.
-
Экспорттың негізгі бөлігін әлі де мұнай, газ және металдар құрайды.
-
Өңдеуші өнеркәсіптің үлесі жиырма жылда 10%-дан 12%-ға ғана өсті.
-
Технология мен ғылым саласы жүйелі түрде қалыптасқан жоқ.
Автор бұл жағдайды былай сипаттайды:
«Жылдар бойы жаңа кәсіп игеруге, білім арттыруға уәде беріп жүріп, соңында баяғы бір табыс көзіне қайта оралатын адам сияқты».
Ұлттық қорға тәуелділік және жинақтарды үнемсіз пайдалану
2020–2023 жылдары Ұлттық қордан 17 трлн теңгеден астам қаражат алынды — бұл алдыңғы он жылдағыдан да жоғары. Мұның басым бөлігі шұғыл жағдайға емес, күнделікті шығындарды жабуға жұмсалды.
Автордың айқын теңеуі:
«Бұл — ай сайын балалардың болашағына деп жинақталған ақшаны коммуналдық төлемдер мен несиелерді жабуға алып отыратын адамның өміріне ұқсайды».
Мемлекеттік шығындар экономиканың мүмкіндігінен асып түсті
2010 жылы бюджет көлемі 4,8 трлн теңге болса, 2024 жылы 13 трлн теңгеден асты. Осы жылдар ішінде экономика мұндай қарқынмен өскен жоқ.
Бұл — табысынан көп жұмсап, құрылымды өзгертпей, уақытша шешімдермен күн көріп жүрген адамның жағдайына келеді.
Ғылымдағы артта қалушылық — технологиялық дамуға кедергі
Қазақстан ғылымға ЖІӨ-нің 0,13%-ын ғана бөледі. Салыстыру үшін:
-
Кореяда – 4,8%
-
АҚШ-та – 3,4%
-
Қытайда – 2,4%
Автордың сөзімен айтқанда:
«Біліктілігін арттырғысы келетін, бірақ ақылы курстарға бармай, жылдар бойы тегін ақпарат іздеп жүріп, бір күні өздігінен маман болып кетемін деп үміттенетін адам секілді».
Институттардың әлсіздігі және тиімсіз басқару
Жемқорлық пен квазимемлекеттік сектордағы тиімсіздік жыл сайын Қазақстанға 5–7 млрд доллардың шығынын алып келеді.
Көптеген мемлекеттік бағдарламалар іс жүзінде баяу жүреді, өйткені шешім қабылдау сапасы мен жауапкершілік деңгейі төмен.
Автор бұны дәл суреттейді:
«Өмірін өзгертпестен, жоспарлар құрып, бірақ ешқайсысын орындамайтын адам сияқты. Қағаз көбейеді, нәтиже өзгермейді».
Демографиялық қысым: өсіп келе жатқан жастар саны
2030 жылға қарай ел халқы 21–22 млн адамға жетпек. Негізгі өсім — жастар есебінен. Алайда еңбек нарығы жаңа жұмыс орындарын осы қарқында құра алмай отыр.
Бұл жағдайда ел:
-
жастар жұмыссыздығына,
-
еңбек миграциясының артуына,
-
әлеуметтік шиеленістің күшеюіне
ұрынуы мүмкін.
Негізгі таңдау: терең жаңғыру ма, әлде тоқырау ма?
Қазақстан дәл қазір шешуші таңдаудың алдында тұр. Автор мұны адам өміріндегі бетбұрыс кезеңмен салыстырады.
Елде мына бағыттар бойынша нақты қадамдар қажет:
-
Ұлттық қорды тиімсіз жұмсауды тоқтату, қаржылық тәртіп орнату;
-
Ғылым мен инновацияға шынайы инвестиция салу;
-
Институттарды күшейту және басқару сапасын арттыру;
-
Экспортқа жол ашатын инфрақұрылымды дамыту;
-
Жаңа салаларды қолдау және шикізатқа тәуелділікті азайту.
Автор ескертеді:
«Егер өзгеріс болмаса, ел сыртқы нарықтарға тәуелді шикізаттық шет аймақ ретінде қалып қояды».
Қорытынды: уақыт күтпейді
Материалдың соңғы түйіні өте нақты:
«Әлем күтпейді. Қазақстан қазір жаңғыруды бастамаса, келесі ұрпаққа жаңғыртатын ештеңе қалмауы мүмкін».
Алдағы бес жыл — ел дамуының шешуші кезеңі. Бұл жылдар Қазақстанның ескі әдеттерге орала ма, әлде жаңа стратегиялық сапаға көтеріле ме — соны анықтайды.
