Қазақстанда климат бұрынғыдан да тез өзгеріп жатыр. Мамандардың дерегіне сүйенсек, елдегі орташа жылдық температураның өсімі жаһандық орташа көрсеткіштен шамамен бір жарым есе жоғары.
Бұл жай ғана «жазы ыстық болып кетті» деген әңгіме емес. Өзгеріс адамдардың денсаулығына, қала инфрақұрылымына және ауыл шаруашылығы сияқты маңызды салаларға тікелей әсер ете бастады.
Қазгидромет не дейді: жылыну қарқыны және «құбылмалы» маусымдар
Қазгидрометтің мәліметінше, соңғы онжылдықтарда Қазақстанда орташа жылдық температура әр 10 жыл сайын шамамен 0,36°C-қа өсіп отырған. Бұл көрсеткіш әлемдік орташа қарқыннан жоғары.
Ірі қалаларда, соның ішінде Астана мен Алматыда бұл ұзақ әрі ыстық жаз, жұмсақ әрі тұрақсыз қыс, қысқа уақытта нөсер жауын мен ұзаққа созылған құрғақшылықтың алма-кезек келуі түрінде байқалып жүр. Ауа райы бұрынғыдан да «болжап болмайтын» сипат алды.
Эколог-сарапшы, Мәжіліс жанындағы қоғамдық палата өкілі Айжан Сқақованың айтуынша, орташа жылдық температураның тұрақты өсуі елдің көп өңірінде тіркеліп отыр. Бұл үрдісті ұлттық та, халықаралық климаттық ұйымдар да растайды.
Жылы кезең ұзарып, аязды күндер азайып келеді. −20°C-тан төмен температуралар сирек тіркелетін болды.
2024–2025 жылғы қыс соның айқын мысалына айналды: ел бойынша орташа температура климаттық нормадан 2,7°C жоғары болды, ал солтүстікте 5°C және одан да көп ауытқу байқалған. 127 метеостанцияның басым бөлігі маусымды «жылы» немесе «өте жылы» деп сипаттаған — мұндай ауытқулар әдетте 20 жылда бір рет қана кездеседі.
Экстремалды құбылыстар жиілеп барады: су тасқыны, құрғақшылық, аптап, нөсер
Жылынумен қатар, экстремалды ауа райы оқиғалары да жиілеп келеді. Соңғы жылдары көктемгі су тасқыны, ұзаққа созылған құрғақшылық, аптап ыстық толқындары, сондай-ақ қысқа уақытта қатты жауын құятын нөсерлер көбірек тіркелуде.
2024 жылғы көктемдегі жойқын су тасқыны — соның ең ауыр мысалдарының бірі. Мыңдаған үй су астында қалып, елді мекендерге, жолдарға, инженерлік желілерге үлкен салмақ түсті.
Мұның бәрі күнделікті өмір сапасына әсер етеді: су және жылу жүйелері, қалалық дренаж, электр желілері, жол инфрақұрылымы ауа райының «шеткі» жағдайларына төтеп беруге мәжбүр.
Климаттың өзгеруі жаһандық деңгейде де экономикалық шығынды ұлғайтады. Халықаралық бағалауларға сәйкес, құрғақшылық азық-түлік қауіпсіздігіне қатер төндірсе, табиғи апат салдарын жою құны триллиондаған долларға дейін жетуі мүмкін.
NASA зерттеулері де алаңдатады: 2030 жылға қарай әлемде жүгері өндірісі айтарлықтай қысқаруы ықтимал, бұл азық-түлік нарығындағы қысымды күшейтеді.
Қазақстан үшін тәуекелдер одан кем емес. Отандық аналитиктер кей сценарийлер бойынша бидай өнімділігі төмендеп, экономикалық шығын 2030 жылға қарай 33%-ға, ал 2050 жылға қарай 12%-ға дейін жетуі мүмкін екенін айтады.
Мәселені күрделендіретін жайттар да бар: зиянкестер мен өсімдік ауруларының көбеюі, кей дақылдардың қоректік құндылығының төмендеуі. Сонымен бірге ауыл шаруашылығы парниктік газ шығарындыларының елеулі бөлігін қалыптастырып, «тұйық шеңберді» ушықтыра түседі.
Астанада өзгеріс тіпті анық сезіледі. Бұрын апталап тұратын −30…−40°C аяздар қазір сирек. Айжан Сқақованың сөзінше, 1970–2015 жылдары қалада жылыну қарқыны әр 10 жылда шамамен 0,4°C болған, ал XXI ғасырдың алғашқы 15 жылы бақылау тарихындағы ең жылы кезеңдердің қатарына кірді: орташа жылдық температура бұрынғы нормадан шамамен 1,7°C жоғарылаған.
2001–2020 жылдары ғана Астанада орташа жылдық температура тағы 0,5°C-қа көтерілген. Қысы жұмсарғанымен, көктайғақ пен мұзды жаңбыр қаупі артты. Жазда +35°C-тан жоғары күндер жиілеп, жауын-шашынның сипаты контрастқа ауысты: бірде ұзақ құрғақшылық, бірде қысқа уақытта қатты нөсер.
Мамандар «бір реттік аномалия» туралы емес, тұрақты тенденция туралы айтып отыр. Бұл өзгерістерді қаланы жоспарлауда, денсаулық сақтау жүйесінде, су мен жылу инфрақұрылымын жаңартуда ескермесе, тәуекел мен шығын тек өсе береді.
Қазақстанда климаттық ығысу күнделікті шындыққа айналып келеді. Ендігі басты сұрақ — мемлекет, бизнес және қалалар жаңа жағдайға қаншалықты жылдам бейімделе алады.
