Қазақстанда суицидтің алдын алу: психологиялық көмек пен сенім телефондарының рөлі

Қоғамда айту да, жазу да оңай емес тақырыптар бар. Себебі олар адам бойында қорқыныш, ашу, үмітсіздік пен дәрменсіздік сияқты күшті эмоциялар тудырады. Соған қарамастан, мұндай мәселелер туралы үнсіз қалуға немесе олардың бар екенін жоққа шығаруға болмайды. Өйткені біздің сенімімізге немесе оған көз жұма қарауымызға қарамастан өмірде белгілі бір құбылыстар бар, деп жазады Todayinfo.kz ақпараттық порталы. Мысалы, жыл мезгілдерінің ауысуы, жұқпалы аурулардың таралуы немесе жасөспірімдер арасындағы суицид фактілері. Сондықтан бұл мәселені ашық талқылап, суицидтік әрекеттердің алдын алу жолдарын түсіну маңызды. Суицид – адамның өз өмірін қасақана қиюы, яғни өлімге әкелетін әдейі жасалған әрекет. Психологиялық тұрғыдан алғанда, мұндай шешім көбіне күшті эмоциялық күйзелістің әсерінен туындайды. Адам ішкі қысымды, ауыр сезімді жеңілдеткісі келеді немесе өзі тап болған қиын жағдайдан шығудың басқа жолын көрмейді. Мамандардың айтуынша, суицидтік әрекетке дейін белгілі бір кезең болады. Бұл кезеңді «пресуицидтік жағдай» деп атайды. Мұндай кезде адамда өмірдің қиындығы, шаршау немесе өмірдің мәні жоқ сияқты ойлар уақытша пайда болуы мүмкін. Мысалы: «Мұндай өмірдің керегі не?», «Бәрі қашан бітеді?», «Бәрінен шаршадым» деген сияқты сөздер айтылуы мүмкін. Бұл кезде адамда өлім туралы нақты жоспар болмайды, бірақ өмірге деген теріс көзқарас байқалады. Мұндай ойлар кей жағдайда кез келген адамда өмірдің қиын сәттерінде туындауы мүмкін. Егер бұл жағдай жалғаса берсе, келесі кезеңде пассивті суицидтік ойлар пайда болады. Бұл кезде адам өз өмірін қию туралы нақты әрекет жасамаса да, өлім туралы елестетіп, қиялдай бастайды. Мысалы: «Ұйықтап кетіп, оянбасам ғой», «Қатты ауырып, бәрі аяқталса екен» деген сияқты ойлар болуы мүмкін. Ал егер мұндай ойлар күшейіп, адам оларды ашық айта бастаса немесе нақты жоспар құруға көшсе, онда бұл суицидтік мінез-құлық кезеңіне өтеді. Мұндай жағдайда міндетті түрде мамандардың көмегі қажет. Кейде адам өмірлік қиындықтардан шығатын жол жоқ сияқты сезінеді. Осындай сәттерде психологиялық қолдау қызметтері мен сенім телефондары үлкен көмек көрсете алады. Қазақстанда мұндай қызметтер тегін жұмыс істейді. Сонымен қатар мемлекет балалар мен жасөспірімдер арасында суицидтің алдын алу мақсатында кешенді шараларды жүзеге асырып келеді. Бұл жұмыстардың қатарында ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты нығайту, мәдени тәрбие беру, балалар мен жастардың шығармашылық қабілетін дамыту, спортты қолдау және қосымша біліммен қамту сияқты бағыттар бар. Кешенді жоспардың нәтижесінде кәмелетке толмағандар арасындағы құқықбұзушылық деңгейі төмендеп, суицид фактілері мен оның әрекеттері азаяды деп күтілуде. Сонымен қатар балалардың қауіпсіздігі артып, олардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру мүмкіндігі кеңейеді. Бағдарламаны жүзеге асыру барысында республика бойынша қосымша мыңға жуық педагог-психолог және екі мың әлеуметтік педагог даярлау жоспарланған. Сондай-ақ жыл сайын балалардың құқықтарын қорғау саласында жұмыс істейтін мамандардың біліктілігін арттыру көрсеткіші шамамен 33 пайызға өседі. Қазақстанда қиын жағдайға тап болған азаматтарға көмектесетін бірнеше сенім телефоны жұмыс істейді. Соның бірі – 111 нөмірі. Бұл отбасы, әйелдер және балалардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша кеңес беретін жаңа байланыс орталығы. Ол өткен жылдың күзінде іске қосылды. Жұмыстың алғашқы төрт күнінде бұл қызметке 1688 адам хабарласқан. Өтініштердің ішінде емделу, білім алу, әлеуметтік төлемдер, зорлық-зомбылық, қатыгездік, сондай-ақ психолог пен заңгер көмегіне қатысты мәселелер болған. Осы уақыт ішінде 533 адамға психологиялық көмек көрсетілген. 111 нөміріне мынадай жағдайларда хабарласуға болады: – қиын өмірлік жағдайға тап болған отбасы немесе бала туралы білсеңіз; – зорлық-зомбылық немесе буллинг фактілері туралы ақпарат болса; – баланың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін жағдай байқалса. Бұл қызмет негізінен отбасы, әйелдер және балалар мәселесіне бағытталғанымен, кез келген жастағы адам өз мәселесімен хабарласа алады. Қоңыраулар толықтай анонимді түрде қабылданады. Оператор тек статистика үшін қоңырау шалушының қай қаладан хабарласқанын және аты-жөнін сұрауы мүмкін, бірақ өз атыңызды айту міндетті емес. Байланыс орталығы тәулік бойы, аптасына жеті күн жұмыс істейді. Балалар мен жастарға арналған тағы бір ұлттық сенім телефоны – 150 нөмірі. Бұл психологиялық қолдау қызметі көп жылдан бері жұмыс істеп келеді. Бұрын ол тәулік бойы қызмет көрсететін, алайда қаржыландырудың азаюына байланысты жұмыс уақыты уақытша өзгерген. Қазіргі уақытта қызмет дүйсенбі мен жұма аралығында таңғы 9:00-ден кешкі 18:00-ге дейін жұмыс істейді. Мамандар болашақта бұрынғы тәулік бойы жұмыс істеу тәртібін қайта қалпына келтіру бағытында жұмыс жүргізіліп жатқанын айтады. Кеңес алу үшін 150 нөміріне қоңырау шалуға немесе WhatsApp арқылы +7 708 106 08 10 нөміріне жазуға болады. Бұл қызметте де барлық өтініштер анонимді түрде қабылданады. Алматы қаласындағы Психикалық денсаулық орталығының жанынан ашылған тағы бір сенім телефоны – 1303. Бұл нөмірге де психологиялық көмек қажет болған кез келген адам хабарласа алады. Қоңырау шалушының жасы маңызды емес. Барлық өтініштер құпия сақталады. Егер мамандардың тереңдетілген көмегі қажет болса, адам өз қалауымен жеке деректерін қалдырып, қосымша кеңес алу мүмкіндігіне ие болады. Мамандардың айтуынша, ең бастысы – қиын жағдайда жалғыз қалмау және көмек сұраудан ұялмау. Уақытында көрсетілген қолдау адам өмірін сақтап қалуға мүмкіндік береді. Коллаж: ашық дерекөзден