Отыз жыл бұрын Қазақстанда азаматтық бастамалар іс жүзінде жоқтың қасы еді. Бүгін жағдай мүлдем басқа: тіркелген үкіметтік емес ұйымдар саны 22 мыңнан асып түсті. Бұл — орасан серпіліс. Алайда кез келген өсімнің екі жағы болады: сан артқанда сапа ілесе ме? Осы сұрақ азаматтық сектордың өзекті мәселесіне айналып отыр. Бұл туралы Todayinfo.kz ақпараттық порталы хабарлайды.
Картаны ашсақ
Географиялық тұрғыдан ҮЕҰ белсенділігі елдің үш ірі қаласына шоғырланған. Алматыда бес мыңнан астам ұйым жұмыс істесе, Астана мен Шымкентте бұл сан тиісінше 3 500 және 1 500-ден асады. Ауылдық аудандарда болса азаматтық ұйымдардың ізі де жоқтың қасы. Бұл теңсіздік — жай статистикалық айырмашылық емес, секторда шешімін таппай жатқан жүйелік олқылық.
Ресми тіркеуден өткен ұйымдардың нақты белсенділігіне келсек, сурет одан да күрделі. Жыл сайын есеп тапсыратындар — мемлекеттік қаржыландыруға немесе гранттарға үміт артқандар — небәрі 5–6 мың ұйым. Қалғандары қағаз жүзінде ғана өмір сүреді. Нәтижесінде тіркелгендердің үштен бірі ғана іс жүзінде жұмыс істейді деп бағалауға болады.
Кім нені шешуде
Белсенді ұйымдардың жұмыс бағыттарына үңілсек, басымдық анық байқалады. Бесінші бөлігі халықтың аз қамтылған топтарына көмек көрсетуге арналса, спорт пен дене шынықтыруды қолдайтын ұйымдар үлесі де жоғары. Заң саласындағы азаматтардың құқықтарын қорғаумен айналысатындар жалпы санның оннан бір бөлігін ғана құрайды. Ең аз назар аударылатын бағыт — мемлекеттік қызметтерге қоғамдық бақылау жасау. Бұл үлес пайыздың жартысынан да аспайды.
Осы пропорция нені аңғартады? Сектор негізінен мемлекеттің атқармай қалған міндеттерін орындаушыға айналып бара жатыр. Ал бақылау, сараптама, саясатқа ықпал ету — яғни азаматтық қоғамның өзекті функциялары — ығысып қалуда.
Қаржы: ең осал буын
ҮЕҰ-лардың тіршілігі негізінен екі арнаға тіреледі: мемлекеттік гранттар және халықаралық қорлардың қолдауы. Бірінші арнаны Мәдениет және ақпарат министрлігі реттейді, конкурстық іріктеу «Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы» арқылы жүргізіледі. Екінші арна — шетелдік донорлар: еуропалық елшіліктер, халықаралық даму ұйымдары.
Дәл осы екінші арнадағы тәуелділік — сектордың ең осал тұсы. Шетелдік қаржыландыру тоқтаған жағдайда ондаған ұйым жабылуы, маңызды бағдарламалар үзілуі мүмкін екендігін сарапшылар бұрыннан айтып келеді. Ұлттық Құрылтай мінберінен де мемлекеттік тапсырыс тетігін жетілдіру, ҮЕҰ-ға арналған заңнаманы жаңарту мәселесі бірнеше рет көтерілді. Бірақ бұл талаптың жылдан жылға қайталануының өзі — реформаның қарқыны жеткіліксіз екенін аңғартады.
Жаңа бастамалар пайда болуда
2026 жылдың басындағы Астана кездесулері сектор ішінде өзгеріске деген ұмтылыстың барын көрсетті. Бірнеше консультациялық сессия барысында ҮЕҰ өкілдері үш нақты ұсынысты алға шықты: секторды үйлестіретін тұрақты комиссия ашу, барлық ұйымдарды біріктіретін цифрлық платформа құру және қызмет нәтижелері туралы ашық есептілікті міндетті ету. Бұл ұсыныстар қабылданып, іске асса — сектордың мүлдем басқа сапаға көшуіне негіз болар еді.
Нәтиже: сан жеткілікті, ендігі міндет — сапа
Азаматтық ұйымдардың 22 мыңға жетуі — елдің әлеуетін танытады. Бірақ шынайы азаматтық қоғам санмен өлшенбейді. Ол — тіркелген ұйымдардың қанша бөлігі нақты мәселе шешіп жатқанымен, өңірлік алшақтық қалай жойылатынымен, мемлекеттік бақылаудан тыс қаржы табудың тұрақты жолы бар-жоғымен өлшенеді. Осы үш сынақтан өту — Қазақстандағы азаматтық сектордың алдағы жылдардағы нақты міндеті.
