Қазақ тарихын шетелде зерттеп жүрген америкалық тарихшы Ян Кэмпбелл Ресей империясының Қазақстандағы отарлау саясатына қатысты өткір пікір білдірді. Ол «Цукербергтің көршілері» подкасына қонақ болып, патшалық Ресейдің қазақ көшпелі өмір салтын түбегейлі қате түсінгенін атап өтті,
Қазақ тарихын шетелде зерттеп жүрген америкалық тарихшы Ян Кэмпбелл Ресей империясының Қазақстандағы отарлау саясатына қатысты өткір пікір білдірді. Ол «Цукербергтің көршілері» подкасына қонақ болып, патшалық Ресейдің қазақ көшпелі өмір салтын түбегейлі қате түсінгенін атап өтті, деп жазады Todayinfo.kz порталы.
Ян Кэмпбелл — АҚШ-тағы беделді оқу орындарының бірі, Калифорния университетінің (Дэвис кампусы) тарих профессоры. Ол соңғы 20 жылдан астам уақыт бойы Ресей империясының Қазақстандағы отарлық саясатын жүйелі түрде зерттеп келеді. Ғалымның еңбектері негізінен қазақ даласына орыс шаруаларын қоныстандыру, империялық басқару жүйесіндегі жергілікті элитаның рөлі және көшпелі қоғамды күштеп өзгерту әрекеттеріне арналған.
«Ресей көшпенділерді артта қалған деп қабылдады»
Кэмпбеллдің айтуынша, Ресей империясының ең үлкен қателігі — қазақтардың көшпелі өмір салтын «артта қалған», «бейберекет» немесе «экономикалық тұрғыдан тиімсіз» жүйе деп бағалауы болды.
«Ресей билігі үшін көшпелі өмір салты — ретсіздік пен бақылауға көнбейтін құрылым сияқты көрінді. Олар қазақтарды отырықшы етсе ғана өркениетке жеткіземіз деп ойлады. Бірақ бұл — түбегейлі қате түсінік еді», — деді тарихшы.
Ғалымның пікірінше, көшпелі шаруашылық қазақ қоғамы үшін кездейсоқ қалыптасқан модель емес, табиғи ортаға, климатқа және географияға бейімделген тиімді жүйе болған. Ал империялық билік осы ерекшелікті ескермей, еуропалық үлгіні күштеп енгізуге тырысты.
Қоныс аудару – отарлаудың басты құралы
Ян Кэмпбелл еңбектерінде орыс шаруаларының Қазақстанға жаппай қоныс аударуы отарлау саясатының негізгі тетігі болғанын ерекше атап өтеді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ жері «бос жатқан аумақ» ретінде көрсетіліп, Ресейдің ішкі губернияларынан мыңдаған шаруа көшірілді.
«Бұл жерлер бос емес еді. Олар маусымдық жайылым, көш жолдары, мал шаруашылығының күрделі жүйесі болатын. Бірақ империялық көзқарас бұл шындықты мойындамады», — дейді ол.
Нәтижесінде қазақтардың дәстүрлі шаруашылық құрылымы бұзылып, жер дауы, әлеуметтік теңсіздік және ашаршылықтың алғышарттары қалыптасты.
Империя ішіндегі қазақ элитасының рөлі
Кэмпбелл қазақ тарихын біржақты «жәбірленуші» тұрғысынан ғана қарастыруға болмайтынын да айтады. Оның зерттеулерінде патшалық Ресеймен әртүрлі деңгейде қызметтес болған қазақ сұлтандары, болыстары мен оқыған зиялылардың рөлі де талданады.
«Кейбір қазақ элитасы империялық жүйені өз мүддесіне пайдалануға тырысты. Бұл күрделі процесс болды: бір жағынан қарсылық, екінші жағынан бейімделу», — деді АҚШ ғалымы.
Ғалымның пікірінше, отарлық саясат тек сырттан таңылған күш емес, ішкі қайшылықтармен де қатар жүрді. Бұл қазақ қоғамының тарихи эволюциясын түсіну үшін маңызды.
Тарих бүгінгі күнге не айтады?
Ян Кэмпбелл Ресей империясының қазақ қоғамын басқарудағы қателіктері бүгінгі посткеңестік кеңістікте де өз салдарын қалдырғанын айтады. Жер мәселесі, ауыл шаруашылығы құрылымы, аймақтық теңсіздік — бәрі де сол кезеңнен бастау алады.
«Қазақ көшпелі мәдениеті — жойылуға тиіс құбылыс емес, қайта заманауи экологиялық және әлеуметтік ойлау үшін үлгі бола алатын жүйе», — деді америкалық тарихшы.
Ғалымның айтуынша, өткенді түсіну — тек академиялық мақсат емес, қазіргі ұлттық саясат пен болашақ даму бағытын анықтаудың да маңызды құралы.
