Қазақстанда авиациялық инфрақұрылымды дамыту мәселесі талқылануын жалғастыруда. Үкімет отырысында Көлік министрі Нұрлан Сауранбаев 2027 жылы Астана әуежайын жаңғырту басталатынын, ал алдағы жылдары мемлекет елдегі алты ірі авиациялық хабты дамытуға басымдық беретінін мәлімдеді. Алайда бұл жобалар Қазақстанның әлемдік авиациялық картадағы рөлін өзгерте ала ма? Және Таяу Шығыстағы геосаяси жағдайдың күрт шиеленісуі аясында еліміз жаһандық логистикадағы өзгерістерді өз пайдасына пайдалана ала ма?
Экономист, Qazaq Expert Club-тың тең құрылтайшысы Бауржан Шурмановтың пікірінше: «Авиациялық инфрақұрылымды ауқымды жаңғырту жоспарлары жергілікті көлік жобаларының шеңберінен әлдеқайда асып түседі. Таяу Шығыстағы геосаяси жағдайдың бұрын-соңды болмаған деңгейде шиеленісуі, атап айтқанда АҚШ пен Иран арасындағы тікелей қақтығыс аясында әлемнің ірі авиациялық мегахабтары – Дубай, Доха және Әбу-Даби – операциялық және әскери тәуекелі жоғары аймақтарға айналып келеді. Сондықтан халықаралық әуе тасымалдаушылары үшін Еуразиядағы қауіпсіз әрі тұрақты транзит стратегиялық маңызға ие болуда».
Оның айтуынша, Қазақстан әлемнің ірі нарықтарының тоғысқан жерінде орналасқан бірегей географиялық артықшылыққа ие. Қытай, Ресей, Оңтүстік-Шығыс Азия және Еуропа арасындағы жүк және жолаушы ағындары жаңа қауіпсіз торапты қажет етеді. Осы тұрғыдан алғанда, еліміз жай ғана транзиттік аумақ емес, Таяу Шығыс бағыттарына табиғи балама бола алады. Бұл идея Қазақстанның жаңа экономикалық доктринасының маңызды элементтерінің біріне айналуы мүмкін.
Негізгі мәселе – инфрақұрылымды стратегиялық тұрғыдан дұрыс дамыту, өсу нүктелерін дәл анықтау және қажетті ресурстық базаны қалыптастыру.
«Қысқа мерзімді перспективада тәуекелі жоғары Таяу Шығыс аймақтарынан авиациялық ағындардың қайта бағытталуы басталып кетті, – дейді экономист. – Ұшу бағыттарының өзгеруі, Парсы шығанағы үстімен ұшатын рейстерді сақтандыру құнының өсуі және қауіпті әуе кеңістігін айналып өту қажеттілігі әлемдік әуе компанияларын жаңа логистикалық дәліздерді іздеуге мәжбүрлеуде. Егер жерүсті инфрақұрылымы жедел дамытылса, Қазақстан бұл трафиктің елеулі бөлігін өзіне тарта алады».
Бауржан Шурмановтың пікірінше, орта мерзімді кезеңде авиациялық хабтарды орналастыруда әртараптандырылған тәсіл қажет. Сондықтан екі негізгі сценарийді қарастырған жөн.
«Бірінші сценарий бойынша Астана әкімшілік-саяси авиациялық хабқа айналуы мүмкін. 2027 жылы басталатын елорданың авиациялық торабын жаңғырту және жаңа әуежай салу Еуропа, Ресей және Орталық Азия арасындағы дипломатиялық, іскерлік және транзиттік ағындарды шоғырландыруға мүмкіндік береді.
Екінші сценарийде Alatau City жаңа буынның мамандандырылған мегахабына айналады. Негізгі логистикалық орталықты жаңа Алатау қаласында орналастыру стратегиялық тұрғыдан өте тиімді шешім болмақ. Алматыға және Қытай шекарасына жақын орналасуын ескере отырып, Alatau City ірі мультимодальды торапқа (әуе, теміржол және автомобиль көлігі) айналып, Қытайдан келетін жүк ағындары мен трансферлік туризмге қызмет көрсете алады. Бұл жаңа қаланың дамуына қуатты серпін беріп, оның экономикалық маңызын айтарлықтай арттырады».
Экономистің айтуынша, ұзақ мерзімді перспективада транзиттік туризм мен жолаушылар трансфері орасан зор қаржы ағындарын қалыптастыра алады. Авиациялық хабтарды дамытуға басымдық берген елдердің тәжірибесі олардың экономикаға қосатын үлесінің жоғары екенін дәлелдейді. Мысалы, БАӘ-нің авиация саласы шамамен 47,4 млрд АҚШ долларын қалыптастырып, елдің ЖІӨ-нің 13%-ын қамтамасыз етеді. Ал Сингапурдағы Чанги әуежайы мен оған байланысты инфрақұрылым экономикаға жыл сайын 21 млрд АҚШ долларынан астам үлес қосады. Қазақстан үшін осындай модельге көшу экономиканы әртараптандыруға және шикізат секторына тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.
«Біздің еліміз үшін мұндай сценарийді іске асыру пассивті транзиттен жаңа қосылған құн қалыптастыруға көшуді білдіреді. Транзиттік туризм – өте үлкен мүмкіндік. Астана мен Алатау – Алматы бағытында stopover-туризмді дамыту арқылы жолаушылардың қонақүйлерге, сауда орындарына, мейрамханаларға және экскурсияларға жұмсайтын қаражаты есебінен ел экономикасына миллиардтаған доллар тартуға болады.
Бұл жобаның ең маңызды артықшылықтарының бірі – еліміздің өзіндік шикізат базасы. Жоспарланып отырған төртінші мұнай өңдеу зауытының (МӨЗ) құрылысы жағдайды түбегейлі өзгертуі мүмкін. Мұнай қорының жеткілікті болуы және жаңа өндірістің іске қосылуы ішкі нарықты сапалы авиациялық керосинмен тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бәсекеге қабілетті бағамен кепілдендірілген жанармай жеткізілімі кез келген авиациялық хабтың негізгі осал тұстарының бірін жойып, әлемдегі жетекші әуе тасымалдаушыларын тартудың маңызды факторына айналады», – дейді Бауржан Шурманов.
Бүгінде Қазақстан экономикасы әлі де негізінен шикізат экспортына тәуелді. Алайда сарапшының пікірінше, мұнай өңдеу саласын дамытумен қатар өз авиациялық хабын қалыптастыру XXI ғасырдың жаңа шикізаттық емес рентасын құруға мүмкіндік береді.
«Егер Таяу Шығыстағы геосаяси дауыл ұзаққа созылса, әлемдік авиациялық кеңістік түбегейлі өзгеруі мүмкін. Қысқа мерзімді кезеңде қауіпсіздікті ұсына алған мемлекеттер ұтады. Орта мерзімді кезеңде нарық энергетикалық тұрақтылықпен қамтамасыз етілген Астана мен Алатау арасындағы ең тиімді логистикалық модельді таңдайды. Ал ұзақ мерзімді перспективада негізгі экономикалық дивидендтерді инфрақұрылымды, жанармай базасын және трансферлік ағындарды бақылайтын елдер иеленеді.
Қазақстан үшін авиациялық хаб құру – жай ғана ауқымды жоба емес, жаңа халықаралық логистикалық тізбектерге кірігудің стратегиялық қажеттілігі», – деп түйіндейді экономист.
