Қазақстанда білім беру жүйесін жаңғырту мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтарының біріне айналды. Соңғы жылдары Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен педагог мәртебесін арттыру, жаңа мектептер салу, ауыл мен қала арасындағы білім сапасы алшақтығын азайту және цифрлық технологияларды енгізу бағытында ауқымды реформалар жүзеге асырылуда. Бұл өзгерістер елдің адами капиталын дамытуға және сапалы білімге тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге бағытталған.
Білім беру саласындағы жаңғырудың нәтижелері мен болашақтағы басымдықтары қоғамда кең талқыланып келеді. Әсіресе, мұғалімдердің әлеуметтік мәртебесін көтеру, білім инфрақұрылымын жаңарту, жасанды интеллектіні оқу үдерісіне енгізу және ғылым мен білімнің байланысын күшейту мәселелері ерекше маңызға ие болып отыр.
Осы және өзге де өзекті тақырыптар төңірегінде біз Мәжіліс депутаты Олжас Құспековпен сұхбаттасып, еліміздегі білім беру реформаларының тиімділігі, олардың қоғам мен экономикаға ықпалы және қазақстандық білімнің болашағы туралы пікірін сұрадық.
- Президент Қасым-Жомарт Тоқаев білім беру жүйесін жаңғыртуды мемлекеттік саясаттың басты басымдықтарының бірі ретінде айқындап келеді. Соңғы жылдары жүзеге асырылған реформалардың ішінде қайсысы қазақстандық білім беру жүйесіне ең үлкен серпін берді деп есептейсіз?
- Менің ойымша, соңғы жылдары қазақстандық білім беру жүйесіне ең үлкен серпін берген тарихи шешімдердің бірі - «Педагог мәртебесі туралы» Заңның қабылдануы болды. Өйткені білім беру жүйесінің өзегі де, жүрегі де - ұстаз. Ұстаздың беделі көтерілмей, білім сапасын арттыру мүмкін емес. Қазақ халқы қашанда мұғалімді ерекше құрметтеген. Мағжан Жұмабаевтың «Алты Алаштың баласы бас қосса, төрдегі орын мұғалімдікі» деген қанатты сөзі осының айқын дәлелі. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев осы ұлттық құндылықты мемлекеттік деңгейде қолдап, педагог мәртебесін заңмен бекіту арқылы ұстаздардың қоғамдағы орнын жаңа деңгейге көтерді. Бұл заңның басты ерекшелігі - педагогтердің құқықтарын қорғап қана қоймай, олардың әлеуметтік жағдайын жақсартуға, кәсіби дамуына және шығармашылық әлеуетін жүзеге асыруына нақты мүмкіндік беруінде. Мұғалімдерді өздеріне тән емес жұмыстарға тартуға, артық есеп беруге, негізсіз тексерулер жүргізуге тыйым салынды. Бұл ұстаздардың негізгі міндеті - сапалы білім мен саналы тәрбие беруге көбірек көңіл бөлуіне жол ашты. Сонымен қатар заң аясында педагогикалық шеберлік пен тәлімгерлік үшін қосымша төлемдер енгізілді. Магистр дәрежесі бар педагогтерге үстемақы төлеу, «Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы» атағын тағайындау, ауыл мұғалімдеріне берілетін әлеуметтік қолдау шараларын күшейту сияқты маңызды бастамалар жүзеге асты. Ең бастысы - бұл заң қоғамда мұғалім еңбегіне деген құрметті арттырды. Ұстаздың құқығы заңмен қорғалып, оның мәртебесі мемлекет деңгейінде мойындалды. Ал беделді ұстаз - сапалы білімнің кепілі.
- Мемлекет басшысы сапалы білімге тең қолжетімділікті қамтамасыз ету міндетін бірнеше рет көтерді. Ауыл мен қала мектептері арасындағы білім сапасы алшақтығын қысқарту бағытында атқарылып жатқан жұмыстардың нәтижесін қалай бағалайсыз?
- Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев сапалы білімге тең қолжетімділікті қамтамасыз етуді білім саласындағы басты міндеттердің бірі ретінде айқындап келеді. Шынында да, ел болашағының сапасы баланың қай жерде білім алғанына емес, қандай білім алғанына байланысты болуы керек. Сондықтан ауыл мен қала мектептері арасындағы білім сапасының алшақтығын қысқарту - стратегиялық маңызы бар мәселе. Соңғы жылдары осы бағытта нақты нәтижесін беріп жатқан жүйелі жұмыстар жүзеге асырылуда. Атап айтқанда, Президенттің тапсырмасы аясында ауылдық және қалалық мектептер арасындағы білім сапасы айырмашылығын азайту мақсатында «Qazaq Digital Mektebi» моделі әзірленіп, «Ауыл мектебі - сапа алаңы» жобасы іске қосылды. Бұл бастамалар ауыл мектебін дамытуға жаңа серпін беріп отыр. Бүгінде мемлекет, жеке сектор және қоғамдық қорлардың күшін біріктірген осындай жобалар ауылдағы білім сапасын арттырудың тиімді үлгісіне айналуда. Мәселен, Ақтөбе облысында жүзеге асқан пилоттық жобаға 134 шағын жинақты мектеп қатысып, бес негізгі пән бойынша оқушылардың білім сапасы айтарлықтай өскені байқалды. Әсіресе математика, биология, химия және ағылшын тілі пәндері бойынша нәтижелердің жақсаруы бұл жұмыстың дұрыс бағытта жүргізіліп жатқанын көрсетеді. Ең маңыздысы - осы тәжірибе бүгінде еліміздің басқа өңірлеріне де таратылып жатыр.
Қазіргі таңда жоба аясында еліміздің 17 өңіріндегі 299 тірек мектеп пен 1122 шағын жинақты мектеп қамтылған. Сонымен қатар «Қазақстан халқына» қорының қолдауымен Алматы облысында жүзеге асырылған жоба да жақсы нәтижелер көрсетті. Мектептердің материалдық-техникалық базасы жаңартылып, заманауи зертханалармен жабдықталды, мыңдаған педагог біліктілігін арттырды. Нәтижесінде оқушылардың жаратылыстану-математикалық бағыттағы пәндер бойынша үлгерімі көтеріліп, республикалық олимпиадалардағы жетістіктері артты. Бұл ауыл балаларының да сапалы білім алып, үлкен жетістіктерге жетуге толық мүмкіндігі бар екенін дәлелдейді.
Әрине, ауыл мен қала арасындағы білім сапасы айырмашылығын толық жойдық деуге әлі ерте. Бұл ұзақ мерзімді әрі тұрақты жұмысты қажет ететін мәселе. Дегенмен бүгінгі нәтижелер дұрыс бағыт таңдалғанын көрсетіп отыр. Заманауи технологияларды енгізу, ауыл мұғалімдерінің кәсіби әлеуетін арттыру, мектептердің инфрақұрылымын жаңарту және үздік тәжірибелерді тарату арқылы білімдегі теңсіздікті азайтуға нақты қадамдар жасалуда.
- Қазақстанда жаңа мектептер салу, педагогтердің мәртебесін көтеру және білім беру инфрақұрылымын жаңарту бойынша ауқымды жұмыстар жүргізілуде. Бұл шаралар елдің адами капиталын дамытуға қаншалықты ықпал етеді?
- Жаңа мектептердің салынуы, педагогтердің мәртебесін көтеру және білім беру инфрақұрылымын жаңғырту бойынша жүргізіліп жатқан ауқымды реформалар Қазақстанның адами капиталын дамытуға тікелей әрі ұзақ мерзімді ықпал етеді. Бұл бастамалар елдің даму бағытын айқындайтын стратегиялық мазмұнға ие.
Жаңа Конституция жобасында да Қазақстанның болашағы ең алдымен табиғи ресурстарға емес, адам капиталына - білімге, ғылымға, мәдениет пен инновацияға негізделетіні ерекше атап өтілген. Бұл - мемлекеттің даму философиясындағы маңызды өзгеріс, яғни білім мен ғылымның ұлттық басымдық ретінде бекітілуі.
Жобаның 3-бабында мемлекет қызметінің негізгі қағидаттары ретінде білімді, ғылымды және инновацияны дамыту, сондай-ақ еңбекке, прогреске және зияткерлік дамуға бағытталған құндылықтарды ілгерілету нақты көрсетілген. Осы арқылы білім беру жүйесі жай ғана әлеуметтік сала емес, елдің стратегиялық даму өзегі ретінде айқындалады.
- Сарапшылар білімге салынған инвестицияны елдің ұзақ мерзімді экономикалық өсімінің негізгі факторы ретінде бағалайды. Қазақстанның білім беру саласына бағытталған инвестициялық саясатын қалай бағалар едіңіз?
- Білімге салынған инвестиция - қайтарымы ең жоғары инвестиция. Сондықтан Қазақстанның білім беру саласына бағытталған саясатын елдің болашағына жасалған стратегиялық қадам деп бағалаймын.
Соңғы жылдары мемлекет білім беру инфрақұрылымын дамытуға, жаңа мектептер салуға, педагогтердің мәртебесін арттыруға және инклюзивті білім беруді кеңейтуге айрықша көңіл бөліп келеді. Бұл жұмыстардың барлығы адами капиталдың сапасын арттыруға бағытталған.
Бүгінде елімізде 6,9 миллионға жуық бала өсіп келеді. Бұл - Қазақстанның ертеңгі еңбек күші, болашақ ғалымдары, дәрігерлері, мұғалімдері мен кәсіпкерлері. Сондықтан олардың сапалы білім алып, өз қабілетін толық жүзеге асыруына жағдай жасау - ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық дамудың маңызды шарты.
Сондықтан Қазақстанның білім беру саласына бағытталған инвестициялық саясаты - тек бүгінгі мәселелерді шешуге емес, 2040-2050 жылдардағы елдің бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақты дамуының берік негізін қалыптастыруға бағытталған маңызды мемлекеттік саясат.
- Жаңартылған Конституцияда әр азаматтың сапалы білім алуға құқығы ерекше назарға алынған. Бұл нормаларды іс жүзінде жүзеге асыру үшін қандай заңнамалық және институционалдық шаралар қажет деп санайсыз?
- Жаңартылған Конституцияда әр азаматтың сапалы білім алуға құқығының ерекше бекітілуі - мемлекеттің даму бағытын айқындайтын маңызды қадам. Бұл нормаларды іс жүзінде жүзеге асыру үшін ең алдымен жүйелі әрі кешенді заңнамалық және институционалдық тетік қажет.
Біріншіден, білім беру саласын реттейтін заңдар Конституциядағы жаңа қағидаттарға толық сәйкестендірілуі тиіс. Яғни, тегін орта білімге кепілдік қана емес, оның сапасы, қолжетімділігі және тең мүмкіндіктері нақты стандарттар арқылы қамтамасыз етілуі қажет.
Екіншіден, педагогтердің мәртебесін арттыруға бағытталған нормалар нақты әлеуметтік кепілдіктермен бекітілуі маңызды. Бұл - жалақы, кәсіби даму, жүктеме мен еңбек жағдайын жақсарту сияқты мәселелерді қамтиды.
Үшіншіден, институционалдық тұрғыда білім сапасын бағалайтын тәуелсіз жүйелерді күшейту, цифрлық мониторинг пен ашықтықты қамтамасыз ету қажет. Бұл білім беру саясатының тиімділігін арттырады.
Төртіншіден, ғылым мен инновацияны қолдау тетіктері күшейтіліп, университеттер мен зерттеу орталықтарының дербестігі кеңейтілуі тиіс. Бұл білімді экономикаға тікелей интеграциялауға мүмкіндік береді.
Сонда ғана білім шынайы әлеуметтік лифтке айналып, елдің бәсекеге қабілетті болашағына жол ашады.
- Бүгінде әлемде технологиялар мен жасанды интеллект қарқынды дамып келеді. Қазақстандық білім беру реформалары жастарды болашақ еңбек нарығына бейімдеу міндетін қаншалықты тиімді шешіп отыр?
- Бүгінде әлемдік экономика цифрлық трансформация мен жасанды интеллектке (ЖИ) сүйенген жаңа кезеңге қадам басты. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның білім беру саласындағы реформалары - тек ішкі жаңғыру емес, жаһандық еңбек нарығына бейімделудің стратегиялық қадамы.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың орта білім беру жүйесіне жасанды интеллектіні енгізу туралы Жарлығы осы бағыттағы нақты институционалдық серпіліс ретінде бағаланады. Бұл құжат білім беру мазмұнын жаңартуды ғана емес, оқушының цифрлық сауаттылығын, алгоритмдік ойлауын және технологиялық бейімін күшейтуді көздейді.
Аталған бастама Мемлекет басшысының 2026 жылғы 4 мамырда өткен Жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі кеңесте айқындаған басымдықтарының логикалық жалғасы болып табылады. Ол отырыста Президент ЖИ-дің жаһандық экономиканың негізгі драйверіне айналғанын атап өтіп, Қазақстан үшін бұл бағыттың тек технологиялық емес, экономикалық және әлеуметтік қауіпсіздік факторы екенін де нақтылаған еді.
Білім беру жүйесіне ЖИ-ді енгізудің басты мақсаты - оқушыларды дайын ақпаратты қайталаушы деңгейінен шығарып, сыни ойлайтын, дерекпен жұмыс істей алатын, цифрлық шешім қабылдайтын тұлға ретінде қалыптастыру. Бұл өз кезегінде еңбек нарығындағы сұраныстың өзгеруіне тікелей жауап береді: автоматтандыру күшейген сайын рутиналық мамандықтар азайып, цифрлық және креативті салаларға сұраныс артады.
Қазақстан бұл тұрғыда бірнеше бағытта ілгерілеп келеді: білім мазмұнын цифрландыру, педагогтердің цифрлық құзыретін арттыру, STEM және IT бағыттарын күшейту, сондай-ақ ауыл мен қала мектептері арасындағы технологиялық алшақтықты қысқарту. Дегенмен, реформалардың тиімділігі олардың нақты іске асу сапасына, инфрақұрылым теңдігіне және мұғалімдерді қайта даярлау қарқынына тікелей байланысты.
Қорытындылай айтқанда, қабылданып жатқан шешімдер Қазақстанның білім жүйесін жаңа индустриялық дәуірге бейімдеуге бағытталған. Егер бұл бастамалар жүйелі түрде жүзеге асса, елдің адами капиталы жаһандық еңбек нарығында бәсекеге қабілетті бола түспек.
- Президент Тоқаев білім мен ғылымның өзара байланысын күшейту қажеттігін үнемі айтып келеді. Бұл бағыттағы бастамалар елдің инновациялық әлеуетін арттыруға қалай әсер етуі мүмкін?
- Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың білім мен ғылымды өзара тығыз байланыстыру жөніндегі бастамалары - елдің инновациялық дамуына серпін беретін маңызды стратегиялық қадам. Себебі білім мен ғылым қатар дамыған жерде ғана жаңа ой, жаңа технология және жаңа экономика қалыптасады.
Егер бұл екі сала бір-бірінен алшақ болса, білім көбіне теория күйінде қалып қояды. Ал ғылыммен ұштасқанда ол нақты нәтижеге, жаңа өнімге, технологияға айналады. Осы тұрғыдан алғанда, Президент көтеріп отырған бағыт - университеттерді тек оқу орны емес, зерттеу мен жаңалық тудыратын орталыққа айналдыруды көздейді.
Мұндай өзгеріс елдің инновациялық әлеуетін арттырады. Біріншіден, жас ғалымдар мен студенттердің зерттеу мәдениеті қалыптасады. Екіншіден, ғылыми идеялар өндіріс пен бизнеске тезірек енгізіліп, экономикаға тікелей пайда әкеледі. Үшіншіден, жаңа технологиялар мен стартаптардың көбеюі арқылы еңбек нарығы да жаңарады.
- Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, сапалы білім беру жүйесі әлеуметтік мобильділікті арттырып, қоғамдағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді. Қазақстандағы реформалар осы мақсаттарға қаншалықты жауап береді?
- Қазақстандағы білім беру реформалары жалпы алғанда осы мақсаттарға бағытталған және біртіндеп нәтижесін беріп келеді. Соңғы жылдары білім саласында қолжетімділік пен сапаны арттыруға ерекше көңіл бөлінуде. Жаңа мектептердің салынуы, үш ауысымды және апатты мектептердің азаюы, ауыл мен қала арасындағы білім инфрақұрылымын теңестіруге бағытталған жобалар - соның айғағы.
Сонымен қатар, педагог мәртебесін көтеру, мұғалімдердің еңбекақысын арттыру және кәсіби дамуын қолдау шаралары білім сапасын жақсартуға тікелей әсер етуде. Себебі сапалы білім ең алдымен білікті ұстазға байланысты.
Дегенмен, аймақтар арасындағы білім сапасының айырмашылығы, материалдық база теңсіздігі және цифрлық ресурстарға қолжетімділіктің біркелкі болмауы сияқты мәселелер әлі де бар. Бұл реформалардың толық әсерін баяулататын факторлар.
Жалпы алғанда, Қазақстандағы реформалар әлеуметтік мобильділікті арттыру бағытына сай келеді, алайда оның толық нәтижесі жүйелі жалғастық пен уақытты талап етеді.
- Мемлекет білім беру саласын дамытуға қомақты қаражат бөліп келеді. Сіздің ойыңызша, алдағы жылдары бұл саясаттың тиімділігін қандай нақты көрсеткіштер арқылы бағалауға болады және қазақстандықтар оның нәтижесін қалай сезінеді?
- Мемлекеттік қаржының білім саласына бағытталуының тиімділігін бағалау үшін ең алдымен нақты өлшенетін көрсеткіштерге сүйену қажет.
Біріншіден, білім сапасының нәтижелері - PISA сияқты халықаралық зерттеулердегі оқушылардың көрсеткіштері, ҰБТ нәтижелерінің тұрақты өсуі және функционалдық сауаттылық деңгейі.
Екіншіден, инфрақұрылымдық көрсеткіштер - апатты және үш ауысымды мектептердің толық жойылуы, ауыл мен қала мектептерінің материалдық-техникалық базасының теңестірілуі.
Үшіншіден, мұғалім мамандығының тартымдылығы - кадр тапшылығының азаюы, педагогтердің жалақы деңгейі мен кәсіби тұрақтылығы.
Төртіншіден, әлеуметтік нәтиже - жастардың жоғары білімге қолжетімділігі, гранттар мен кәсіби білім беру арқылы еңбек нарығына бейімделу деңгейі.
Қарапайым азаматтар бұл саясаттың нәтижесін баласының сапалы мектепке баруынан, мұғалімдердің деңгейінен, оқу ортасының қауіпсіздігі мен заманауилығынан және болашаққа деген сенімнің артуынан сезінеді.
