«Халық үніне құлақ асатын мемлекет»: Тоқаевтың бастамалары азаматтық белсенділікті қалай өзгертті?

2019 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев Президент болып сайланғаннан бері «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы саяси лексиконның орталық ұғымына айналды. Алғашқы Жолдаудан бүгінгі институционалдық реформаларға дейін — осы жеті жылда мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы диалог мүлдем жаңа сипат алды. Бірақ өзгеріс қаншалықты терең? Нені іске асыруға қол жетті, ал қандай мәселе ақтары жалғасуда?

Бастауы: жаңа риторикадан жаңа институттарға

2019 жылғы маусымда ұлықтау рәсімінде Тоқаев «билік пен қоғам арасындағы диалогты дамыту» мақсатын алдыңғы орынға қойып, Ұлттық қоғамдық сенім кеңесін құруды жариялады. Сол жылдың қыркүйегінде «Сындарлы қоғамдық диалог — Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» атты Жолдауында «мемлекет үшін азамат емес, азамат үшін мемлекет» деген қағидатты орталық бағдар ретінде ұсынды. Бұл жай слоган емес еді — бұл мемлекет пен азаматтың арасындағы қарым-қатынасты қайта анықтайтын идеологиялық бетбұрыс болатын. Сол Жолдауды іске асыру мақсатында 2020 жылы Президент жарлығымен «Қазақстан Республикасында азаматтық қоғамды дамытудың тұжырымдамасы» бекітілді. Тұжырымдама мемлекеттік бағдарламалар мен бастамаларды әзірлеуге азаматтардың қатысу жүйесін дамытуды, мемлекет, бизнес және азаматтық қоғамның серіктестік жүйесін нығайтуды мақсат етіп қойды. Сандық тұрғыдан алсақ, сол кезде елімізде жұмыс істеп тұрған үкіметтік емес ұйымдардың саны мыңдаумен есептелсе, бүгінде олардың тіркелген саны 22 мыңнан асты.

Қаңтар оқиғасы: сынақ және жеделдету

2022 жылғы қаңтар оқиғалары азаматтық белсенділіктің жаңа кезеңін ашты. Жанармай бағасынан басталған наразылық халықтың жинақталған ұзақ мерзімді талаптарын алаңға алып шықты. Сарапшылар Тоқаев демократиялық реформаларды жоюға емес, тиісінше оны жеделдетуге бағыт ұстанғанын атап өтті. Конституциялық өзгерістер қабылданды, президент өкілеттіктерін азайтып, «суперпрезиденттік республикадан» «күшті парламентті президенттік республикаға» көшу бағыты жарияланды. Дәл осы кезеңде Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің орнына Ұлттық Құрылтай құрылды. 2022 жылы маусымда Президент жарлығымен іске қосылған бұл консультативтік-кеңесші органның құрамына барлық облыстардың, сан алуан салалардың өкілдері — парламент депутаттары, саяси партиялар, ҮЕҰ мүшелері, Қазақстан халқы ассамблеясы өкілдері, өңірлік қоғамдық кеңестер мүшелері кірді. Оның басты мақсаты: азаматтық қоғам мен мемлекет арасындағы көпір қызметін жүзеге асыру, қоғамды ілгерілету бойынша практикалық маңызы бар ұсынымдар әзірлеу.

Ұлттық Құрылтай: идеялар алаңы

Ұлытаудан (2022) Түркістанға (2023), Атырауға (2024) және Бурабайға (2025) дейін жыл сайын өтіп келген Ұлттық Құрылтай бірқатар нақты нәтиже берді. Балалардың қауіпсіздігін нығайту, заңсыз интернет-контентке тосқауыл қою, жасөспірімдер арасында электронды темекіге тыйым салу — осылардың бәрі Құрылтай бастамаларынан туындаған заңнамалық өзгерістер болды. Ең маңызды нәтиже ретінде Құрылтай жанынан жұмыс істеген топтардың ұсынуымен 53 тармақтан тұратын арнайы даму жоспары бекітіліп, оны жүзеге асыру шеңберінде 6 жаңа заң қабылданды. 2025 жылдың қарашасында болса Тәуелсіз Қазақстан тарихында тұңғыш рет ішкі саясаттың негізгі қағидаттары мен құндылықтарын айқындайтын концептуалды құжат — «Қазақстан Республикасы ішкі саясатының негізгі қағидаттары, құндылықтары мен бағыттары» Президент жарлығымен бекітілді. Ұлттық қоғам белсенділері мен сарапшыларының атсалысуымен дайындалған бұл тарихи құжат еліміздің идеологиялық бағытын жүйелейтін іргелі темірқазыққа айналды.

Азаматтық Форум: диалогтың дәстүрлі алаңы жандана түсті

2003 жылдан бері жыл сайын өтіп келетін Азаматтық Форум да жаңа серпін алды. 2025 жылы «Әділетті Қазақстан: азаматтық қоғам мен мемлекеттің серіктестігі» ұранымен өткен XII Азаматтық Форумға 700-ден астам делегат қатысты. Олардың арасында Парламент депутаттары, мемлекеттік органдар мен дипломатиялық корпус өкілдері, ҮЕҰ, бизнес қауымдастығы, отандық және халықаралық сарапшылар болды. Форум барысында үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері тұрақты даму мен экологиядан бастап, цифрландыру, инклюзия және жастар бастамаларын қолдау сияқты негізгі бағыттар бойынша сараптамалық ұсыныстарын ортаға салды. Президент Тоқаев осы форумға жолдаған құттықтауында: «Қазір Қазақстанда 18 мыңнан астам үкіметтік емес ұйым жұмыс істейді. Оларды мемлекеттің сенімді серіктесі деуге толық негіз бар» деп атап өтті. Соңғы бес жыл ішінде Азаматтық форумның қорытындылары бойынша әзірленген ұсынымдарға сүйене отырып, Қазақстанда стратегиялық маңызы зор бірқатар құжаттар қабылданды.

Жолдаудан нақты өзгеріске: не іске асты?

Жеті жылдың нақты нәтижелеріне назар аудару маңызды. Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің жұмысы барысында митингілер туралы демократиялық заң шықты, партиялық сайлау тізіміне әйелдер мен жастар үшін 30 пайыздық квота енгізілді, қоғамдық кеңестердің жұмысы жандана түсті. Ауылдық округтер мен кенттерде жергілікті әкімдерді тікелей сайлау жүйесі іске қосылды, бұл жергілікті өзін-өзі басқаруды нығайтудың маңызды қадамы болды. Заң шығару процесіне азаматтық қоғамды тарту кеңейді — Президент Тоқаев өзі атап өткендей, маңызды заңдар қоғам өкілдерінің, сарапшылардың белсене қатысуымен әзірленді. Цифрлық тұрғыдан алғанда да белсенділік өсті. Бүгінде ел ішіндегі пікір айту мәдениеті бұрынғыдан әлдеқайда серпінді. Әлеуметтік желілер, қоғамдық талқылаулар, азаматтық бастамалар жаңа белсенді буынды қалыптастырды. Елорда Астанада ғана 2026 жылдың ақпанында ҮЕҰ өкілдерінің алты консультациялық сессиясы өтіп, азаматтық қоғамды дамыту жөніндегі тұрақты комиссия құру, ҮЕҰ цифрлық платформасын іске қосу сияқты жаңа бастамалар ұсынылды.

Сын-пікір: диалог тереңдеді ме?

Алайда «халық үнін тыңдау» идеясы толық орындалды деп айту ертерек. Сарапшылардың бір бөлігі Ұлттық Құрылтайдың толыққанды пікір алмасу алаңына айнала алмай отырғанын айтады. «Бытыраңқы белсенділіктен тұрақты диалог пен институционалдық өзара іс-қимыл тетіктеріне көшу» талабы азаматтық ұйымдардың өздері де бүгінде көтеріп отыр. ҮЕҰ-лардың санасы 22 мыңға жеткенімен, белсенді жұмыс істейтіндерінің үлесі шамамен 30-35 пайызды ғана құрайтыны — қозғалысты кеңейту, тереңдету міндеті алда тұрғанын аңғартады. Азаматтық қоғам өкілдерінің өздері де мемлекеттен өзекті мәселелерде неғұрлым ашық диалог талап етуді жалғастыруда. Конституциялық реформаларды жедел қабылдамауға шақырған ондаған белсенді мен сарапшылардың ашық хаты бұл пікірдің тірі екенін дәлелдейді. «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» — бұл жеткілген нүкте емес, ұмтылыс бағыты. Жеті жылда Қазақстан азаматтық диалог архитектурасын айтарлықтай өзгертті: жаңа институттар пайда болды, заңнамалық базасы нығайды, азаматтардың пікірін тыңдау форматтары кеңейді. Президенттің жыл сайынғы Жолдауы тек бағытты ғана айқындап қоймайды — ол азаматтардың белсенділігін белгілі бір арнаға бағыттайтын рамкаға айналды.