Орталық Азия ширек ғасыр бойы «бір-бірімен жарысқан бес ел» ретінде қабылданды. Бүгін бұл бейне мүлдем басқаша. Соңғы үш жылда аймақта интеграцияның жаңа толқыны орнады. Оның артқы күші — Қазақстанның белсенді аймақтық позициясы. Бұл туралы Todayinfo.kz ақпараттық порталы хабарлайды.
Консультативтен стратегиялыққа
2019 жылы іске қосылған Орталық Азия басшыларының консультативтік кездесулері форматы бүгінде нақты институционалдық сипатқа ие болды. 2024 жылы Астанада өткен алтыншы жиында бес ел басшылары «Орталық Азия — 2040» аймақтық серіктестік тұжырымдамасына қол қойды. Бұл — шартты декларация емес, өнеркәсіптік кооперация мен экономикалық тізбектерді біріктіруге нақты бейімделген стратегиялық жол картасы.
2025 жылы Ташкентте өткен жетінші саммит жаңа сапалы қадамды белгіледі: Әзербайжан форматтың тұрақты мүшесіне айналды. Бұл шешім «Орталық Азия» ұғымының географиялық шекарасын кеңейтіп, аймақтың Кавказбен стратегиялық байланысын институттық деңгейге көтерді. Сонымен бірге жиында бес елдің «өзара түсіністік пен серіктестік рухынан айнымайтындығы» бекітілді.
Астана — саммиттердің астанасы
Соңғы жылдары Қазақстан астанасы аймақтық дипломатияның физикалық орталығына айналды. 2024 жылы Астанада Шанхай ынтымақтастық ұйымының ірі саммиті өтті — Қазақстан ұйымға төрағалық еткен жыл болды. Осы сапардың тарихи маңызы зор: Беларусь ұйымның толыққанды мүшесіне айналды, ал Қазақстан «Әділетті әлем мен келісімді жақтайтын дүниежүзілік бірлік туралы» бастамасын алға шықты.
2025 жылдың маусымында Астана тағы бір елеулі оқиғаның орталығына айналды: Қытай басшысы Си Цзиньпиннің қатысуымен «Орталық Азия — Қытай» екінші саммиті өтіп, онда 24 үкіметаралық және ведомствоаралық құжатқа қол қойылды. Саммитке сәйкес Астана декларациясы да бекітілді. Ескерте кетейік, алғашқы «Орталық Азия — Қытай» форматы 2023 жылы Сиань қаласында іске қосылып, бар-жоғы екі жыл ішінде тұрақты институционалдық механизмге айналды.
Сандар нені аңғартады
Аймақтық интеграция тек саяси риторикамен шектелмей, нақты экономикалық нәтижеге ұласып отыр. Орталық Азия мен Қытай арасындағы жылдық сауда айналымы 95 млрд долларға жақындап, тарихи рекордты бекітті; оның жартыға жуығы Қазақстанға тиесілі. Аймақ елдерінің жиынтық ішкі жалпы өнімі жарты триллион долларға таяп қалды.
Логистика бағытында да серпіліс айқын байқалады. Транскаспий бағыты арқылы жүк тасымалы 2024 жылы алдыңғы жылмен салыстырғанда 21 пайызға ұлғайып, 4,5 млн тоннаға жетті. Осы бағыттың өткізу қабілетін 2027 жылға дейін 10 млн тоннаға дейін арттыру жоспарлануда. Сонымен бірге 2025 жылдың маусымында Грузияның Поти портында Қазақстанның мультимодалды терминалы іске қосылды — бұл аймақтық логистикалық тізбекте елімізбің алатын орнының нығайғандығының айғағы.
Аймақ өз бетін айқындауда
Тоқаев Ташкент саммитінде «Орталық Азия ауқымды трансформация кезеңін өткеріп жатыр» деп атап өтті. Бұл бағалаудың артында — шынайы сандар мен институттар тұр. Алматыда БҰҰ-ның Орталық Азия мен Ауғанстан бойынша аймақтық орталығы ашылды. Алдыңғы жылы «Орталық Азия — Жапония» форматында бірінші саммит өтіп, Токио декларациясы бекітілді, ал форматтың кезекті төрағалығы Қазақстанға өтті.
Орталық Азия бүгінде жай «постсоветтік кеңістік» емес — өзіне сұраныс тудырып отырған дербес геосаяси субъект. Ал Қазақстанның осы процестегі рөлі — жалғыз лидер болу емес, барлық аймақтас елдің мүддесін ортақтастыратын ұйыстырушы күш болу. Бұл айырмашылық — кішігірім болып көрінгенімен, аймақтық дипломатия тілінде өте зор мән білдіреді.
