Қазіргі қоғамда «Жаңа жыл» ерекше бір «қасиетті уақыт» сияқты қабылданады: күнтізбе ауысады, сағат тілі түн ортасынан асады, сосын бәріміз бір-бірімізге «жаңа өмір» тілейміз. Тілек – әрине, жақсы.
Бұл туралы Todayinfo порталы хабарлайды.
Бірақ осы рәсімнің артында шынайы мағына бар ма, әлде уақыттың механикалық ауысуын жасанды қуанышқа айналдырған әлеуметтік спектакль ғана ма деген сұрақ көптің көкейінде.
Күнтізбе ауысты екен деп, адам өзгере ме?
Досай Кенжетайдың ойынша, «Жаңа жыл» – табиғи құбылыс емес, келісімге негізделген уақыт символы. Ол адамның ішкі рухани өзгерісінен емес, бюрократиялық күнтізбеден туындайды.
Бір күн бұрын «ескі», бір күннен кейін «жаңа» болу адамның болмысына шынайы өзгеріс әкеле ме? Осы тұста уақыт терең философиялық категория ретінде емес, тұтынушылық мәдениеттің құралына айналып кететіні айтылады.
Қазақстанда да жыл соңындағы қарбалас – сыйлық, дастархан, отшашу, корпоратив секілді дағдыға еріксіз байлайтын «міндетті жоспарға» ұқсап барады. Көп жағдайда адамның ішкі күйі емес, сыртқы көрініс маңыздырақ болып кетеді.
Ритуал ойландыруы керек пе, ұмыттыруы керек пе?
Автор қазіргі «Жаңа жыл» ритуалы адамды ойлануға емес, ұмыттыруға көбірек бағытталғанын алға тартады. Бір жыл бойғы қателік, рухани дағдарыс, жауапкершілік туралы ішкі есеп беру сезімі даңғаза мен уақытша күлкіге көміліп қала береді.
Бұл – ішкі есептен қашудың мәдени формасы секілді: адам өз-өзіне сұрақ қоймайды, тек «бәрі жақсы болады» деген бос ұранмен өзін жұбатады. Сырттай бәрі жарқырап тұрғанымен, ішкі өзгеріс кейінге сырғиды.
Рухани дәстүрлерде уақыттың ауысуы жауапкершілікпен байланысты болғаны еске салынады. Исламда – тәубе, есеп беру, ниетті түзету; сопылықта – хәлді таразылау; қазақ дүниетанымында – «есеп алу», «сана жаңарту» ұғымдары бар.
Ал бүгінгі Жаңа жылда осы мағыналар көмескіленіп, олардың орнын шоу, жарнама және тұтынушылық психоз басқандай әсер қалдырады.
Досай Кенжетайдың түйіні – Жаңа жылды «жек көру» мерекеге қарсы шығу емес, мағынасыздықты қабылдамау. Бұл – уақытқа емес, уақытты жалаң символға айналдырған санаға қарсылық.
Нағыз «жаңа жыл» адамның ішкі әлемінде басталады: ой тазаланып, ниет түзеліп, жауапкершілік артқанда. Сондықтан күнтізбедегі бір түнге ғана үміт артудан гөрі, әр күнді сана мен рухты жаңартудың мүмкіндігі деп қарау әлдеқайда шынайы.
Уақыт өзгере береді. Ал адам өзгермесе – ешбір «жаңа жыл» жаңа бола алмайды.
